IUI કે IVF: તમારા માટે કયું યોગ્ય છે?

IUI અને IVF એકબીજાના વિકલ્પ નથી — કઈ સારવાર પહેલાં કરવી તે ઉંમર, ફેલોપિયન નળીઓની સ્થિતિ, વીર્ય તપાસનું પરિણામ અને કેટલા સમયથી પ્રયત્ન ચાલે છે તેના પરથી નક્કી થાય છે.

વંધ્યત્વની સલાહ માટે આવતાં લગભગ દરેક દંપતીના મનમાં આ જ પ્રશ્ન હોય છે — “સીધું IVF કરાવી લઈએ કે પહેલાં IUI અજમાવીએ?” જવાબ બંનેમાંથી કોઈ એક સારવાર “સારી” છે એવો નથી. બંને જુદા જુદા પ્રશ્નોના જવાબ આપે છે, અને તપાસના પરિણામ પરથી જ નક્કી થાય છે કે તમારા કિસ્સામાં કઈ સારવાર ખરેખર કામ કરી શકે તેમ છે.

IUI એટલે શું

IUI એટલે ઇન્ટ્રાયુટેરાઇન ઇન્સેમિનેશન. પતિના વીર્યને લેબોરેટરીમાં ધોઈને (sperm wash) તેમાંથી સૌથી સક્રિય શુક્રાણુઓ અલગ કરવામાં આવે છે, અને ઓવ્યુલેશનના ચોક્કસ સમયે એક પાતળી નરમ નળી વડે તે સીધા ગર્ભાશયમાં મૂકવામાં આવે છે. શુક્રાણુ અને અંડનું મિલન — એટલે કે ફલન — તમારા શરીરની અંદર, ફેલોપિયન નળીમાં જ થાય છે.

મોટા ભાગે IUI સાથે હળવું ઓવ્યુલેશન ઇન્ડક્શન કરવામાં આવે છે: ગોળી કે ઓછી માત્રાનાં ઇન્જેક્શન આપવામાં આવે છે અને સોનોગ્રાફી દ્વારા ફોલિકલનું ટ્રેકિંગ કરવામાં આવે છે, જેથી સમય ચૂકી ન જવાય. આખી પ્રક્રિયા OPD માં થાય છે, બેભાન કરવાની જરૂર પડતી નથી, અને દર્દી તે જ દિવસે ઘરે જાય છે.

IUI કામ કરે તે માટે બે શરતો જરૂરી છે — ઓછામાં ઓછી એક ફેલોપિયન નળી ખુલ્લી હોવી જોઈએ, અને વીર્યમાં પૂરતા સક્રિય શુક્રાણુ હોવા જોઈએ. આ બેમાંથી એક પણ શરત પૂરી ન થાય તો IUI નાં ચક્રોમાં માત્ર સમય અને પૈસા બંને વેડફાય છે.

IVF એટલે શું

IVF માં ફલનની ક્રિયા શરીરમાંથી બહાર, લેબોરેટરીમાં લઈ જવામાં આવે છે. અંડાશયને ૯ થી ૧૨ દિવસ ઇન્જેક્શન આપીને ઉત્તેજિત કરવામાં આવે છે, પછી ટૂંકા એનેસ્થેસિયા (બેભાન) હેઠળ સોનોગ્રાફીની મદદથી અંડ મેળવવામાં આવે છે (OPU). એ અંડ અને તૈયાર કરેલા શુક્રાણુ એમ્બ્રિયોલોજી લેબમાં ભેગા કરાય છે — ICSI માં એક શુક્રાણુ સીધો એક અંડમાં દાખલ કરવામાં આવે છે. બનેલા ભ્રૂણ ત્રણથી પાંચ દિવસ ઉછેર્યા પછી ગર્ભાશયમાં મૂકવામાં આવે છે, અને બાકીના સારા ભ્રૂણ ફ્રીઝ કરી શકાય છે. દરેક તબક્કાની વિગત IVF ની સંપૂર્ણ પ્રક્રિયા પાના પર આપેલી છે.

તફાવત એક વાક્યમાં કહીએ તો — IUI શરીરને વધુ સારી તક આપે છે; IVF ફલનની જવાબદારી શરીર પાસેથી લઈને લેબોરેટરીને સોંપે છે.

બંને સારવારની સરખામણી

IUI થી શરૂઆત ક્યારે યોગ્ય છે

યુરોપિયન સોસાયટી ઓફ હ્યુમન રિપ્રોડક્શન એન્ડ એમ્બ્રિયોલોજી (ESHRE) ની ૨૦૨૩ ની માર્ગદર્શિકા અસ્પષ્ટ વંધ્યત્વ (unexplained infertility — એટલે કે જ્યાં તમામ તપાસ સામાન્ય આવે) માટે ઓવ્યુલેશન ઇન્ડક્શન સાથેના IUI ની પ્રથમ પસંદગીની સારવાર તરીકે ભારપૂર્વક ભલામણ કરે છે. એ જ માર્ગદર્શિકા એમ પણ કહે છે કે આવાં દંપતીઓમાં IVF ને IUI કરતાં ચડિયાતું ગણવાની ભલામણ કરી શકાય તેમ નથી, અને અસ્પષ્ટ વંધ્યત્વમાં સામાન્ય IVF ને બદલે ICSI કરવાની ભલામણ નથી.

વ્યવહારમાં IUI સામાન્ય રીતે આ સ્થિતિઓમાં પહેલાં અજમાવાય છે:

• તમામ તપાસ સામાન્ય હોય અને પત્નીની ઉંમર પ્રમાણમાં ઓછી હોય
• વીર્યમાં હળવી ખામી હોય, પણ સક્રિય શુક્રાણુઓની સંખ્યા પૂરતી હોય
• ઓવ્યુલેશન નિયમિત ન થતું હોય — જેમ કે PCOS માં, જ્યાં ઓવ્યુલેશન ઇન્ડક્શન પોતે જ મોટો ફરક પાડે છે
• સર્વાઇકલ કારણ, અથવા સંભોગમાં વ્યવહારુ મુશ્કેલી

ક્યારે સીધા IVF તરફ જવું જોઈએ

કેટલીક સ્થિતિઓમાં IUI ના ચક્રો અજમાવવાનો કોઈ અર્થ નથી, કારણ કે જે અવરોધ છે તેને IUI ઓળંગી શકતું જ નથી:

• બંને ફેલોપિયન નળી બંધ કે ખરાબ હોય — શુક્રાણુ અને અંડ મળી જ ન શકે
• ગંભીર પુરુષ પરિબળ — વીર્ય તપાસનાં મૂલ્યો ખૂબ ઓછાં હોય, અથવા વીર્યમાં શુક્રાણુ જ ન હોય. આ વિષય પુરુષ વંધ્યત્વ અને વીર્ય તપાસ પર વિગતે આપેલો છે
• પત્નીની ઉંમર ૪૦ થી વધુ — આ ઉંમરે IUI નાં પરિણામ બહુ ઓછાં રહે છે
• આગળ વધેલું એન્ડોમેટ્રિઓસિસ, કે અગાઉની સારવાર નિષ્ફળ ગઈ હોય
• IUI નાં ચક્રો કર્યા પછી પણ ગર્ભ ન રહ્યો હોય

વીર્ય તપાસનું પરિણામ “સામાન્ય” છે કે નહીં તે નક્કી કરવા વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાની ૨૦૨૧ ની (છઠ્ઠી આવૃત્તિની) સંદર્ભ મર્યાદાઓ વપરાય છે:

સફળતાની તકો — પ્રામાણિક આંકડા

અહીં એક વાત સ્પષ્ટ કરવી જરૂરી છે. ભારતમાં ART કેન્દ્રોનાં પરિણામોની કોઈ રાષ્ટ્રીય રજિસ્ટ્રી પ્રકાશિત થતી નથી, એટલે કોઈ પણ વેબસાઇટ પર લખેલી ટકાવારી કોઈ રાષ્ટ્રીય આંકડા સામે ચકાસી શકાતી નથી. નીચે આપેલા આંકડા વિદેશી રાષ્ટ્રીય રજિસ્ટ્રી અને પ્રકાશિત સંશોધનના છે — અમારા કેન્દ્રનાં પોતાનાં પરિણામ નથી. તમારી પોતાની તક તમારી ઉંમર, તપાસ અને રિપોર્ટ જોયા પછી જ કહી શકાય.

IUI વિશે શું જાણીતું છે. અસ્પષ્ટ વંધ્યત્વ પરની કોક્રેન સમીક્ષા (૨૦૨૦) માં, ઓવ્યુલેશન ઇન્ડક્શન સાથેના IUI ની સરખામણી માત્ર રાહ જોવા સામે કરવામાં આવી — જીવંત જન્મ માટે odds ratio ૪.૪૮ (૯૫% CI ૨.૦૦ થી ૧૦.૦૧; એક અભ્યાસ, ૨૦૧ સ્ત્રીઓ, મધ્યમ કક્ષાના પુરાવા). એટલે કે જો રાહ જોવાથી જીવંત જન્મની તક ૯% હોય, તો IUI સાથે તે આશરે ૧૭% થી ૫૦% ની વચ્ચે આવે. FOGSI ના ઓવ્યુલેશન ઇન્ડક્શન અને IUI પરના પ્રકાશન (૨૦૧૪) મુજબ અસ્પષ્ટ વંધ્યત્વમાં ક્લોમિફીન સાથેના IUI માં પ્રતિ ચક્ર ૬ થી ૮% ગર્ભધારણ નોંધાયું છે, સારવાર વિનાના ૨ થી ૪% સામે; જ્યારે ૪૦ કે તેથી વધુ ઉંમરે ગોનેડોટ્રોપિન સાથેના IUI માં પ્રસૂતિદર ૫% થી ઓછો રહે છે.

IVF વિશે શું જાણીતું છે. અમેરિકાની SART ૨૦૨૩ ની રાષ્ટ્રીય સમરી (૪,૨૫,૮૬૯ ચક્રો) માં, એક અંડ-સંગ્રહ દીઠ સંચિત જીવંત જન્મદર આ પ્રમાણે નોંધાયો:

બે યાદીઓ સીધી સરખાવી શકાય તેમ નથી — એક “ચક્ર દીઠ ગર્ભધારણ” ગણે છે, બીજી “અંડ-સંગ્રહ દીઠ જીવંત જન્મ”. પણ દિશા સ્પષ્ટ છે: IVF એક ચક્રમાં વધુ તક આપે છે, અને બંને સારવારમાં ઉંમર સૌથી મોટું પરિબળ છે.

કેટલા IUI ચક્ર પછી આગળ વધવું

કોઈ માર્ગદર્શિકા બધાં દંપતીઓ માટે એક નિશ્ચિત આંકડો આપતી નથી. ESHRE ની સલાહ એ છે કે IVF તરફ જવાનો નિર્ણય ઉંમર, વંધ્યત્વનો સમયગાળો, અગાઉ લીધેલી સારવાર અને અગાઉના ગર્ભ — એ બધાં જોઈને દરેક દંપતી માટે અલગથી લેવો જોઈએ. બ્રિટનની NICE માર્ગદર્શિકા નોંધે છે કે IUI નાં ૬ ચક્રમાં ગર્ભ ન રહે તેવાં દંપતીઓમાંથી આશરે અડધાંને બીજાં ૬ ચક્રમાં ગર્ભ રહે છે — એટલે કે IUI નાં પહેલાં બે-ત્રણ ચક્ર નિષ્ફળ જવાં એ આપોઆપ “IUI કામ નહીં કરે” એવો અર્થ નથી.

વ્યવહારુ રીત આ છે: દરેક ચક્ર પછી સમીક્ષા કરવી — કેટલા ફોલિકલ બન્યા, વીર્યનો તે દિવસનો રિપોર્ટ કેવો હતો, કોઈ નવી માહિતી મળી કે નહીં — અને ઉંમર વધારે હોય તો વહેલાં આગળ વધવું. સમય પોતે જ એક સંસાધન છે, ખાસ કરીને ૩૫ પછી.

કોસ્મિકમાં IUI નાં ત્રણ ચક્રમાં ગર્ભ ન રહે, તો આગળનું પગલું IVF સૂચવવામાં આવે છે.

ખર્ચનો તફાવત

IUI એક ચક્રમાં IVF કરતાં ઘણું સસ્તું છે, પણ એક ચક્રમાં તક પણ ઓછી છે. તેથી સાચી સરખામણી “એક ચક્રનો ખર્ચ” નહીં, પણ “ગર્ભ રહે ત્યાં સુધીનો કુલ ખર્ચ અને કુલ સમય” છે. ત્રણ-ચાર IUI ચક્ર પછી IVF કરવું પડે, તો કુલ ખર્ચ વધી જાય છે — અને એ જ કારણસર કેટલાંક દંપતીઓ માટે સીધું IVF વધુ વ્યાજબી પડે છે.

કોસ્મિકમાં IVF નો ખર્ચ ₹૧,૨૦,૦૦૦ થી શરૂ થાય છે, જેમાં અંડ મેળવવાની પ્રક્રિયા (એનેસ્થેસિયા સહિત), ઇન્જેક્શન, સોનોગ્રાફી, કન્સલ્ટેશન, ભ્રૂણ ટ્રાન્સફર અને ૧૨ મહિના સુધી ભ્રૂણ ફ્રીઝિંગ સમાવિષ્ટ છે; લોહીના રિપોર્ટ અને ગોળીઓ તેમાં સમાવિષ્ટ નથી. સંપૂર્ણ વિગત અમદાવાદમાં IVF નો ખર્ચ પાના પર આપેલી છે. કોસ્મિકમાં IUI ના એક ચક્રનો ખર્ચ આશરે ₹૧૨,૦૦૦ થી ₹૧૫,૦૦૦ છે — ચોક્કસ રકમ વપરાતી દવાઓ પર આધાર રાખે છે અને સારવાર શરૂ કરતાં પહેલાં જ જણાવવામાં આવે છે.

સંદર્ભ

1. ESHRE Guideline Group on Unexplained Infertility. Evidence-based guideline: unexplained infertility. Human Reproduction 2023;38(10). doi:10.1093/humrep/dead150
2. Ayeleke RO, Asseler JD, Cohlen BJ, Veltman-Verhulst SM. Intra-uterine insemination for unexplained subfertility. Cochrane Database of Systematic Reviews 2020, Issue 3, Art. No. CD001838.
3. Olyai R (Chief Editor). FOGSI Focus: Ovulation Induction & IUI. Federation of Obstetric and Gynaecological Societies of India, 2014.
4. World Health Organization. WHO laboratory manual for the examination and processing of human semen, 6th edition, 2021 — lower reference limits.
5. Society for Assisted Reproductive Technology (SART), 2023 national summary report — cumulative live births per intended egg retrieval.
6. Human Fertilisation and Embryology Authority. Fertility treatment 2023: trends and figures. (૨૦૧૯–૨૦૨૩ ના જન્મના આંકડા હજી ચકાસાયા નથી અને ઓછા અંદાજાયેલા હોઈ શકે છે.)
7. National Institute for Health and Care Excellence (NICE), guideline NG257 — Initial advice to people concerned about delays in conception.
8. The Assisted Reproductive Technology (Regulation) Act, 2021, s.21(c); The Pre-conception and Pre-natal Diagnostic Techniques (PC&PNDT) Act, 1994.